“Tôi xoá cookie thường xuyên nên không ai theo dõi được tôi.” Thói quen ấy có ích, nhưng nó chỉ dọn được lớp dấu vết dễ thấy nhất. Bên dưới còn vài lớp nữa, và có lớp không nằm trong máy bạn để mà xoá.
Cookie thật ra là gì
Cookie chỉ là một mẩu văn bản ngắn mà website nhờ trình duyệt giữ hộ, rồi lần sau trình duyệt tự gửi trả lại. Không hơn.
Cơ chế này ra đời vì một lý do kỹ thuật: giao thức web vốn không nhớ gì cả. Mỗi lần bạn tải một trang là một yêu cầu độc lập, máy chủ không biết bạn có phải người vừa tải trang trước hay không. Cookie là mẩu giấy nhỏ để nối các lần gặp lại với nhau.
Nhờ nó mà bạn đăng nhập một lần rồi duyệt tiếp không phải nhập mật khẩu lại, giỏ hàng không rỗng khi chuyển trang, và giao diện nhớ được bạn chọn chế độ tối. Cookie tự nó không xấu. Vấn đề nằm ở chỗ ai đặt nó.
Bên thứ nhất và bên thứ ba
Đây là phân biệt quan trọng nhất trong cả bài.
Cookie bên thứ nhất do chính trang bạn đang xem đặt ra. Bạn vào một trang báo, trang báo đó đặt cookie. Nó chỉ được gửi lại cho trang báo đó, không cho ai khác.
Cookie bên thứ ba do một tên miền khác đặt, thông qua thứ gì đó nhúng trong trang — một ô quảng cáo, một mã đo lường, một nút chia sẻ, một khung video.
Và đây là chỗ sinh ra khả năng theo dõi: cùng một nhà quảng cáo có mã nhúng trên hàng nghìn website. Bạn ghé trang nào trong số đó, trình duyệt cũng gửi cho họ đúng cái cookie ấy. Ghép lại, họ dựng được lộ trình bạn đi qua các trang — dù bạn chưa bao giờ ghé thẳng website của họ.
Các trình duyệt đã và đang siết dần loại cookie này. Nhưng siết được một đường thì xuất hiện đường khác, và phần sau của bài nói về những đường đó.
Cache: nhanh hơn, nhưng cũng là dấu vết
Cache là bộ nhớ đệm. Trình duyệt giữ lại ảnh, tệp kiểu dáng, mã kịch bản của những trang bạn đã ghé, để lần sau khỏi tải lại. Mục đích thuần tuý là tốc độ và tiết kiệm băng thông.
Nhưng cache cũng kể chuyện. Có những kỹ thuật lợi dụng nó: máy chủ gắn cho mỗi người một mã nhận dạng riêng trong dữ liệu được lưu đệm, rồi lần sau đọc lại mã đó. Bạn xoá cookie mà không dọn cache thì mã nhận dạng vẫn còn nguyên.
Đó là lý do các trình duyệt đặt cache và cookie chung một mục dọn dẹp. Xoá một thứ mà bỏ thứ kia thì việc dọn dẹp không trọn vẹn.
Còn vài kho lưu trữ khác nữa
Ngoài cookie, trang web hiện đại còn được phép ghi dữ liệu vào trình duyệt bằng mấy cơ chế khác, dung lượng lớn hơn nhiều:
- Kho lưu trữ cục bộ — dữ liệu nằm lại cho tới khi bị xoá thủ công, không tự hết hạn như cookie.
- Cơ sở dữ liệu trong trình duyệt — dành cho ứng dụng web cần làm việc cả khi mất mạng.
- Nhân dịch vụ — đoạn mã chạy nền cho phép trang hoạt động ngoại tuyến và gửi thông báo.
Điểm chung: chúng không hiện ra trong danh sách cookie. Muốn dọn sạch, phải dùng mục xoá dữ liệu duyệt web đầy đủ chứ không chỉ gỡ cookie.
Dấu vân tay trình duyệt: thứ không nằm trong máy bạn
Đây là lớp mà việc xoá dữ liệu không chạm tới được, vì không có gì được lưu trên máy bạn cả.
Mỗi lần trình duyệt tải một trang, nó tự nhiên để lộ một loạt đặc điểm: hệ điều hành và phiên bản, kích thước cửa sổ và độ phân giải màn hình, múi giờ, ngôn ngữ ưu tiên, danh sách phông chữ đã cài, cách card đồ hoạ vẽ ra một hình thử, cách chip âm thanh xử lý một đoạn tín hiệu mẫu.
Từng đặc điểm riêng lẻ thì hàng triệu người trùng nhau. Nhưng ghép ba bốn chục đặc điểm lại, tổ hợp thu được thường đủ hiếm để nhận ra đúng một máy.
Nghịch lý là càng “chống theo dõi” vụng về thì càng dễ bị nhận ra. Cài một mớ tiện ích lạ, đổi chuỗi nhận dạng trình duyệt thành thứ không giống ai, đặt phông chữ hiếm — tất cả đều làm tổ hợp của bạn thêm khác biệt, tức là thêm dễ nhận. Đám đông càng giống nhau thì càng khó chỉ mặt một người trong đó.
Chế độ ẩn danh thật sự làm gì
Cửa sổ ẩn danh mở ra một phiên trắng: không mang theo cookie cũ, và khi đóng lại thì mọi cookie, lịch sử, dữ liệu sinh ra trong phiên đó bị xoá.
Nó chống được đúng một thứ: người khác dùng chung máy này về sau. Rất hợp để mượn máy người quen, hoặc đăng nhập một tài khoản phụ mà không phải đăng xuất tài khoản chính.
Nó không làm những việc mà nhiều người tưởng:
- Không giấu bạn khỏi nhà mạng hay người quản trị mạng cơ quan.
- Không giấu bạn khỏi website — nhất là khi bạn vừa đăng nhập vào đó.
- Không đổi địa chỉ IP của bạn.
- Không chống được dấu vân tay trình duyệt, vì vân tay không cần cookie để hoạt động.
Chế độ ẩn danh ẩn với người ngồi vào máy sau bạn, không ẩn với phía bên kia đường truyền.
Vậy làm gì cho thực tế
- Chặn cookie bên thứ ba trong cài đặt trình duyệt. Đây là thao tác một lần, hiệu quả cao, hầu như không ảnh hưởng trải nghiệm.
- Dùng một trình duyệt phổ biến với cấu hình mặc định, có sẵn cơ chế chống theo dõi. Giống số đông là một lợi thế.
- Tách việc bằng nhiều hồ sơ trình duyệt — một cho công việc, một cho việc riêng. Cách này tách dấu vết gọn hơn nhiều so với xoá đi xoá lại.
- Xoá dữ liệu duyệt web đầy đủ khi cần dọn, đừng chỉ gỡ cookie.
- Đăng xuất khi dùng xong những dịch vụ có mặt ở khắp nơi trên web. Tài khoản đang mở là kênh nhận dạng chắc chắn nhất, hơn mọi cookie.
Xoá cookie giống như lau dấu chân trên nền nhà: có ích, nhưng dáng đi của bạn thì không lau được. Hiểu đúng từng lớp thì bạn biết thao tác nào đáng làm, và thao tác nào chỉ mang lại cảm giác yên tâm.